Intelektualofobët dhe lumpen-intelektualët që dinë veç të shajnë

Prof. Fatos Tarifa

Ka vite, qysh kur liria e fjalës dhe e shtypit u bënë liri reale për shqiptarët, që shtypi dhe televizioni ynë janë bërë arenë luftrash ideore mes njerëzve të lexuar e të palexuar, të ditur e të paditur, intelektualë e jo të tillë. Duke e vlerësuar debatin intelektual si shoqërisht të dobishëm, asnjëherë nuk kam ngurruar të debatoj publikisht me askënd, pikëpamjet e të cilit më janë dukur të padrejta, ose të painformuara. Kjo, natyrisht, në një mjedis shoqëror e intelektual të paemancipuar, ka bërë që, ndaj meje, ashtu sikurse edhe ndaj shumë intelektualëve të tjerë, që kanë pasur dhe kanë kurajën të shprehin hapur pikëpamjet e tyre, të bëhen lloj-lloj kritikash dhe sulmesh vulgare, shpesh herë pa asnjë lidhje me çështjet e debatuara, ose me meritën e argumeneteve të dhëna, por thjesht sulme personale.

Pjesa më e madhe e sulmeve të tillë kanë ardhur e vijnë nga njerëz, të cilët unë i kam quajtur “minj të portaleve online”, përgjithësisht njerëz të palexuar e të paditur, intelektualofobë, që i tremb dituria e të tjerëve. Këtu nuk e kam fjalën për këtë kategori njerëzish lumpenintelektualë, por për ata që, edhe nëse kanë një mendim racional për të shprehur, këtë e bëjnë si gladiatorë të armatosur, jo si mendimtarë.

Më poshtë dëshiroj të shpreh, pikërisht për këtë kategori njerëzish, disa mendime që kanë të bëjnë me rolin e debatit shkencor dhe intelektual në emancipimin e shoqërisë. Këtë e gjykoj të rëndësishme, pasi jetës intelektuale në Shqipëri përgjithësisht i ka munguar dhe i mungon debati i gjallë në çdo fushë të krijimtarisë intelektuale.

Një shoqëri postkomuniste, si kjo e jona, e cila doli nga periudha komuniste jo vetëm më e varfër se çdo shoqëri tjetër europianolindore, por edhe me një traumë të rëndë shpirtërore dhe intelektuale, është karakterizuar, në këta njëzet e ca vitet e fundit, nga një polarizim ekstrem politik dhe intelektual. Të duket sikur jo vetëm aktorët politikë kryesorë, por edhe njerëzit krijues në fushën e ideve, të shkencës, të letrave e të arteve nuk gjejnë dot një gjuhë të përbashkët për të komunikuar, ose “komunikojnë” në një gjuhë, e cila, duke qenë shqip për këdo, është, megjithatë, semantikisht e ndryshme për të gjithë.

Eksperiencat jetësore—të përjetuara realisht ose thjesht të perceptuara—dhe fatet e ndryshëm të intelektualëve shqiptarë në periudhat para dhe pas rënies së komunizmit, duket se kanë krijuar një mjedis të tillë social dhe intelektual, në të cilin komunikimi dhe, aq më pak debati i mirëfilltë intelektual, janë bërë shumë të vështirë, në mos të pamundur.

Shumë intelektualë, të cilët përpiqen të sjellin në vëmendjen e publikut një shqetësim real, ose të sugjerojnë ndonjë ide, vihen në shënjestër nga intelektualë të tjerë, shumë herë më pak të aftë, ose të cilët vijnë nga fusha që s’kanë të bëjnë fare me idetë e shprehura. Në më të shumtën e rasteve, ata sulmohen dhe, herë-herë, stigmatizohen me një fjalor banal, jo për shkak të ideve që ata shprehin, por për shkak të emrit që kanë dhe të punëve që kanë realizuar. Faqet e shtypit shqiptar janë të mbushura thuajse çdo ditë me shembuj të tillë. Por, a është ky një realitet fatal?

“Fryma”, forcat sociale dhe debati

Karl Popper, një ndër filozofët më origjinalë e më të shquar të shekullit të 20-të, vinte në dukje se komunikimi midis individëve, të cilët nuk kanë një “prejardhje kulturore” apo një “gjuhë kulturore” të përbashkët, si edhe komunikimi intelektual mes atyre që janë kundërshtarë ideologjikë, nuk është krejt i pamundur. Ai mund të jetë shumë i vështirë por, nëse arrin të komunikosh me një kundërshtar intelektual, kjo është diçka shumë e frytshme për të dyja palët. Vetë Popper demonstroi se, duke argumentur një pikëpamje të caktuar dhe duke debatuar lidhur me të, ne të gjithë, si individë, mund të përmirësojmë si idetë tona, ashtu dhe njohuritë kolektive të shoqërisë në të cilën jetojmë.Aftësia për të qenë kritikë—dhe sidomos autokritikë—demonstrohet më mirë se kudo gjetkë në procesin e komunikimit e të debatit publik. Por, siç sugjerojnë vështirësitë dhe problemet e përditshme në komunikimet tona në hapësirën publike, nëse eksperiencat tona jetësore dhe formimi ynë kulturor nuk përputhen me ato të individëve të tjerë, me të cilët komunikojmë, mundësia e një dialogu, ose e një komunikimi të vërtetë është e vogël.Ideja se të gjitha problemet njerëzore shkaktohen, në analizë të fundit, nga “forca sociale”, është zhvilluar për herë të parë nga Hegeli.

Koncepti i tij Zeitgeist (idetë sunduese në një kohë dhe në një vend të caktuar) u bë, si të thuash, shkopi magjik për shkencën dhe filozofinë, për moralin dhe fenë, për politikën dhe estetikën e shekullit të 19-të, sepse impersonaliteti i këtij koncepti filozofik u duk se, me kalimin e kohës, i transcedenton dallimet kulturore mes individëve. Sidoqoftë, problemi me “forcat sociale”, si një idée fixe që sot është bërë dije konvencionale, qëndron në vetë konceptin hegelian të ndryshimit, i cili, te Hegeli, ka për subjekt të njohjes jo mendimin individual të njeriut, me pavarësinë e tij krijuese, por Frymën e përgjithshme, e cila materializohet në sistemet shoqërore dhe në institucionet e tyre, që zhvillohen historikisht. Me këtë transformim, zgjidhjet specifike që u jepen problemeve të veçantë bëhen më pak të rëndësishme sesa “Fryma” e kohës, ose sesa eksperienca kolektive historike dhe sociale që kjo “Frymë” gjeneron, duke zgjidhur në mënyrë impersonale problemet tona si individë të veçantë. Marksi, nga ana e tij, besonte se çdo klasë shoqërore ka ideologjinë e vet dhe se klasat që kanë “interesa ekonomike antagoniste” nuk mund të pajtohen kurrë, por janë vazhdimisht në luftë me njëra-tjetrën.

Relativizmi i dijes dhe kriteri i së vërtetës

Në ditët tona, shumë autorë postmodernistë janë të mendimit se ideologjitë e ndryshme mund të bashkekzistojnë në mënyrë paqësore me njëra-tjetrën, jo duke konkurruar për të provuar secila vërtetësinë ose epërsinë e saj, por duke pranuar diversitetin e tyre. Nga ky pozicion relativist, askush nuk ka të drejtë ta konsiderojë Tjetrin si “të paarsyeshëm” vetëm e vetëm për shkak se pikëpamjet e tij ndryshojnë nga pikëpamjet tona, edhe pse të dyja palët mund të mos bien kurrë dakord për asgjë, pasi nuk kanë të përbashkët asgjë që të shërbente si një standard (ose kriter) i vetëm kulturor.

Fizikanti dhe filozofi i shquar i shkencës, Philipp Frank, argumentonte se “relativizmi” është një metodë, e cila ka luajtur një rol shumë të rëndësishëm në përparimin e dijes njerëzore.[1] Ai shkruante: “Atje ku është bërë beteja e vërtetë për progresin e njohjes…kjo betejë është zhvilluar dhe drejtuar pikërisht nga doktrina e së vërtetës relative”.[2]Nuk ka dyshim se mënyra më e lehtë dhe të cilën e ndeshim më shpesh në përcaktimin e të vërtetës është ajo që niset nga standardet tona individuale mbi të vërtetën—e vërtetë është ajo që mendoj unë. Këtë dukuri e ndeshim rëndom në faqet e shtypit dhe në debate të ndryshëm televizivë, të cilat më shumë dominohen prej narcisizmit dhe solipsizmit të të njëjtëve “intelektualë” të kudogjendur, sesa karakterizohen nga një debat i mirëfilltë intelektual.

Në fakt, narcisizmi, solipsizmi dhe besimi i verbër në të vërtetën “tënde” nuk bëjnë tjetër veçse inkurajojnë intolerancën dhe izolimin intelektual.Kushdo nga ne e krahason standardin e vet mbi të vërtetën me standardet e individëve të tjerë dhe, nëse jemi intelektualisht të ndershëm e kurajozë, çdonjëri nga ne mund të kuptojë—dhe të pranojë—se, shumë herë, standardi i së vërtetës nuk është domosdoshmërisht ai që aplikojmë ne vetë. Madje, duke i gjykuar pikëpamjet tona sipas standardeve që s’janë tonat, ne mundet edhe t’i ndryshojmë këto pikëpamje dhe të pranojmë si të vërtetë atë që sugjeron dikush tjetër, i cili është më i informuar se ne dhe gjykon më saktë se ne.Në një shoqëri demokratike, ashtu si në shkencë, ato që ndonjëherë janë më të nevojshmedhe më të dobishme, janë opinionet e ndryshëm apo të kundërt nga dija konvencionale. Astrofizikanti i shquar amerikan Karl Sagan vinte në dukje se: “Në shkencë ndodh shpesh që shkencëtarët të thonë: ‘E di çfarë? Argumenti juaj është vërtet bindës, ndërsa qëndrimi im është i gabuar’ dhe, pas kësaj, ata ndryshojnë qëndrim dhe s’i dëgjon më të përsërisin të njëjtën pikëpamje të vjetër”.[3]Sa ndodh kjo në shkencat shqiptare dhe, përgjithësisht, në debatet intelektualë që zhvillohen në vendin tonë? Shkenca dhe, përgjithësisht, shoqëria njerëzore, ekzistojnë dhe zhvillohen si një proces vetëkorrigjues. Që të pranohen gjerësisht, idetë e reja duhet t’u qëndrojnë standardeve më rigoroze të mbledhjes dhe të ekzaminimit të fakteve.

Diskursi komunikativ dhe format patologjike të përdorimit të gjuhës

Meqënëse kriteri i së vërtetës shumë herë nuk përkon me gjykimet tona, kur angazhohemi në një debat publik kërkohet që në morinë e gjykimeve që shprehen për një çështje të caktuar të vlerësojmë e të zgjedhim atë gjykim që mbështetet në fakte të verifikueshëm dhe që është i argumentuar më mirë. Kjo nuk duhet kuptuar si një dobësi intelektuale, por si një virtyt dhe si ndershmëri intelektuale. Sidoqoftë, një gjë e tillë bëhet praktikisht e mundur vetëm nëse kolektivisht përpiqemi që të ndërveprojmë me njëri-tjetrin në një diskurs komunikativ të civilizuar.Jürgen Habermas, ndryshe nga Michel Foucault,[4] i cili i shihte gjuhën dhe komunikimin si një çështje dominimi, argumenton se komunikimi mes njerëzve nënkupton që, si ata që flasin, ashtu dhe ata që dëgjojnë, janë a priori të interesuar që ta kuptojnë njëri-tjetrin në lidhje me “interesimet e tyre të përbashkëta”, duke bërë të mundur mirëkuptimin mes tyre.[5]

Supozimi nga niset Habermas është se, në procesin komunikativ, çdo pjesëmarrës reflekton mbi pozicionin dhe pikëpamjet e veta, çka nënkupton që struktura e gjuhës është esencialisht hermeneutike (interpretative) dhe, si e tillë, ajo bën të nevojshme që pjesëmarrësit në diskutim të angazhohen në interpretime në të gjitha nivelet, duke e rritur kështu shkallën e të vetkuptuarit të çdo individi, çka mundësohet nga vetë ndërveprimi me të tjerët. Ky, sipas Habermas-it, është pikërisht vetë telos-i i gjuhës. Edhe pse gjuha nuk është një medium transparent, ajo mundëson që komunikimi mes individëve—ose mes grupesh individësh—të realizohet. Sa herë që ky komunikim dështon, kjo, sipas tij, do të thotë se kemi të bëjmë me një “formë patologjike të përdorimit të gjuhës”.[6]

Argumenti vis-à-vis identitetit

Por le t’i kthehem përsëri çështjes se si mundet të marrim në konsideratë pikëpamjet e Tjetrit dhe larminë e pikëpamjeve që shprehen, kur të tjerët janë kaq të ndryshëm nga ne. Karl Popper ka një përgjigje për këtë. Ai do të thoshte: krahasoni argumentet tuaja, jo identitetet tuaja.[7] Nëse nuk veprojmë kështu, ne s’do të jemi kurrë në gjendje të komunikojmë duke dëshmuar respektin e duhur për ata me të cilët komunikojmë. Zëvendësimi i diskutimit rreth argumenteve të njëri-tjetrit me “analiza” për njëri-tjetrin, sipas Popper-it, s’është veçse “metoda shkencore” që zhvilluan dhe përdorën në analizat e tyre marksistët, frojdistët dhe adleristët. Sipas tij: “Çdo argument kundër kornizës së mendimit të tyre interpretohej nga vetë ata në një mënyrë të tillë, që t’i përshtatej pikëpamjes së tyre. Dhe, nëse kjo ishte e vështirë, atëherë ishte gjithnjë e mundur që ta psikoanalizoje, ose ta socioanalizoje kundërshtarin tënd: kritikat ndaj ideve marksiste kishin gjoja për bazë paragjykimin klasor; kritikat ndaj ideve frojdiste ‘shpjegoheshin’ me represionin, ndërsa kritikat e ideve adleriste buronin nga pasioni për të provuar superioritetin tënd, pasion që, në të vërtetë, shpjegohet me përpjekjen për të kompensuar inferioritetin tënd”.Të trija këto epistemologji “sociologjike”—marksizmi, frojdizmi dhe adlerizmi—të cilat Popper i ka kritikuar, janë në mënyrë inherente relativiste. Ndërsa pajtohej me pikëpamjen se askush nuk është i përsosur dhe se të gjithë njerëzit mund të gabojnë, Popper theksonte se, pikërisht ky fakt përbën atë standard absolut, mbi bazën e të cilit duhen gjykuar të gjitha opinionet tona.Për çdonjërin nga ne, natyrisht, nuk është e lehtë të njohim e të pranojmë gabimet tona. Sidoqoftë, të tjerët mund të na ndihmojnë në këtë drejtim.

T’i lëmë të tjerët të na kritikojnë; kjo, ndoshta, mund të na shpëtojë nga rënia në gabime ose nga përsëritja e tyre. Po kështu, është veçse e logjikshme që ne t’ua shpërblejmë të tjerëve këtë ndihmë në të njëjtën mënyrë, duke u vënë në dukje gabimet e tyre. Në këtë mënyrë bëhet i mundur një komunikim normal në sferën publike. Vetë Popper e konsideronte një ekzagjerim të rrezikshëm të thuash se një diskutim i frytshëm është i pamundur, nëse diskutantët nuk kanë një vizion të përbashkët. Megjithatë, ai pranonte se mungesa e një vizioni të ngjashëm e bën shumë të vështirë komunikimin mes njerëzve.[8]

Algoritmi popperian i komunikimit njerëzor

Është me interes të vëmë në dukje se, për të kapërcyer këtë vështirësi, Popper propozonte një algoritëm të komunikimit njerëzor, duke identifikuar pesë hapa në procesin e komunikimit, të cilat mund t’i bëjnë më të hapur ndaj njëri-tjetrit si individët, ashtu edhe kulturat e ndryshme.(1) Nëse ti përgatitesh vërtet për një diskutim të hapur, atëherë edhe konfrontimi total midis dy pikëpamjeve të papajtueshme, pa ndonjë shenjë kompromisi, ose mirëkuptimi minimal, mund të mos jetë krejt i pafrytshëm, pasi secila palë mund të mësojë diçka të re nga pala tjetër.[9](2) [Sidoqoftë] është më mirë kur “përplasja e opinioneve bën që pjesëmarrësit në komunikim të arrijnë në argumente të reja dhe interesante, edhe pse ato mund të mos jenë përfundimtare. Me përjashtim të çështjeve të vogla e të parëndësishme, përfundimet në mbështetje të një argumenti janë shumë të rralla, edhe pse argumentet kundër një teorie, ose kundër një pikëpamjeje të caktuar mund të jenë shumë të fortë”.[10](3) Qëllimi i një debati nuk duhet të jetë kurrë që të fitosh; qëllimi i vërtetë i një diskutimi duhet të jetë progresi intelektual, jo afirmimi social. Afirmimi social duhet të jetë rrjedhojë e suksesit intelektual. Përveç kësaj, kriteri i fitores s’duhet të jetë kurrë i jashtëm (social, ekonomik, politik); ai duhet të jetë thjesht intelektual. Në këtë mënyrë, edhe nëse ti përpiqesh të mbrosh interesat e tua personale, ose ato të komunitetit të cilit i përket, ti duhet të përdorësh vetëm argumente të vlefshëm intelektualisht. Popper theksonte se: “Fitorja në një debat s’është asgjë, ndërsa sqarimi sado i vogël qoftë edhe i një problemi të vetëm, madje edhe kontributi më i vogël për një kuptim më të qartë të pikëpamjes tënde, ose të pikëpamjes së kundërshtarit, është një sukses i madh. Një diskutim, të cilin ti e fiton, por i cili nuk arrin të ndryshojë, ose të sqarojë sado pak mendimin tënd, mund të konsiderohet si humbje”.[11]

(4) Në dallim nga postmodernistët, të cilët nuk shohin mënyra racionale drejt lirisë, Popper e konsideron debatin si mjetin më të efektshëm për çlirimin gjuhësor, social dhe kulturor. Sipas tij, “Partnerët në një përplasje [kulturore] mund të çlirohen nga paragjykimet për të cilat ata nuk janë të ndërgjegjshëm…Sidoqoftë, ky rezultat është më pak i mundshëm nëse njerëzit nuk e dëshirojnë një diskutim të hapur”.[12]

Nëqoftëse nuk jemi seriozë dhe të sinqertë në përpjekjen tonë intelektuale për të kërkuar të vërtetën, por vetëm bëjmë debat për hir të debatit dhe kryqëzojmë heshtat mbi njëri-tjetrin, atëherë diskutimi që bëjmë humbet rolin e tij epistemologjik dhe nuk i shërben thellimit të njohjes tonë apo verifikimit të gjykimeve tona.

(5) Progresi intelektual konsiston pikërisht në krijimin e urave mes kornizave konceptuale dhe paradigmave të ndryshme. Sado ngushtësisht të lidhur të jemi me pikëpamjet tona të preferuara, idetë më të plota dhe më të argumentuara ushtrojnë një presion të fortë intelektual mbi çdonjërin nga ne për t’i pranuar ato si një shpjegim më i mirë i realitetit në të cilin jetojmë.[13]

 Debati si mjet imancipimi dhe progresi intelektual

Në përfundim dëshiroj të theksoj se qëllimi kryesor i një debati intelektual duhet të jetë mirëqenia dhe prosperiteti intelektual i përbashkët. Ashtu sikurse në plan global lufta në fushën e ideve synon që të gjejë zgjidhje për të parandaluar luftrat reale të armatosura dhe revolucionet e përgjakshëm, po kështu, debatet intelektuale duhet t’i shërbejnë pikërisht evitimit të përplasjeve politike, sociale dhe emocionale. Edhe pse emocionet janë një pjesë e pandarë e jetës së gjithësecilit prej nesh, ne mund t’i përmbajmë ato që të mos zëvendësojmë me emocionet tona idetë që shprehim dhe mbrojmë.

Ndërsa Hegeli dhe Marksi iniciuan traditën e “filozofisë sociologjike” (idealizmi historik dhe materializmi historik, përkatësisht), traditë e cila vazhdon në ditët tona me kredon postmoderniste se njohja është gjithnjë relative, Popper u kthye te Kanti, i cili besonte se vetë dija ka një vlerë të pavarur, njëlloj si edhe vlerat e moralit, të fesë dhe të estetikës, të cilat plotësojnë, por kurrë nuk zëvendësojnë njëra-tjetrën. Për më tepër, siç vinte në dukje Popper, për Kanti-n dija është një instrument i politikës dhe, për këtë arsye, ai besonte në “emancipimin përmes dijes”. Për Popper-in, vetëm progresi intelektual mund të sigurojë progres shoqëror të qëndrueshëm, pasi politikat realiste dhe moralisht të justifikueshme kanë nevojë për një vizion të qartë dhe të ndërgjegjshëm, të bazuar në arsyen dhe në dijen.

* * *

Unë nuk besoj se, pas këtyre fjalëve, ata njerëz që deri më sot s’kanë bërë gjë tjetër veçse e kanë kritikuar dhe sharë autorin e këtyre radhëve dhe shumë intelektualë të tjerë, do të veprojnë ndryshe; por, të paktën, u kam thënë se ç’mendoj unë për paditurinë dhe për paaftësinë e tyre për të komunikuar publikisht si intelektualë.

Referencat

[1] Philipp Frank, Relativity–A Richer Truth (London: Jonathan Cape, 1951), f. 20.

[2] Ibid.

[3] Carl Sagan, “The Burden of Skepticism”, Skeptical Inquirer (1987), Vol. 12, No. 1, ff. 38-46.

[4] Michel Foucault, Archeology of Knowledge (New York: Pantheon Books, 1972).

[5] Jürgen Habermas, Knowledge and Human Interests (Boston: Beacon Press, 1971), f. 314.

[6] Ibid.

[7] Karl R. Popper, The Myth of the Framework: In Defence of Science and Rationality (New York: Routledge, 1996), f. 53.

[8] Ibid, f. 35.

[9] Ibid, f. 36.

[10] Ibid, f. 37.

[11] Ibid, f. 44.

[12] Ibid, f. 51.

[13] Ibid, f. 54.

Shperndaje në: